Opieka nad seniorem ze złamaniem

Opieka nad seniorem, który doznał złamania kończyny, to zadanie wymagające uważności, cierpliwości i dobrej organizacji. Uraz tego typu nie tylko wpływa na sprawność fizyczną osoby starszej, lecz także może zaburzyć jej poczucie bezpieczeństwa i samodzielności. Właśnie dlatego tak ważne jest, aby opiekun rozumiał podstawowe zasady postępowania w pierwszych godzinach po urazie, znał możliwości dalszego leczenia oraz umiał wspierać seniora w procesie dochodzenia do sprawności. Złamanie, choć zawsze jest poważnym wydarzeniem, przy właściwym podejściu może być skutecznie leczone, a powrót do aktywności — bezpieczny i stopniowy. Ten temat wymaga omówienia zarówno kwestii medycznych, jak i praktycznych aspektów codziennej opieki, które mają kluczowe znaczenie w rekonwalescencji osób starszych.

Udzielenie pierwszej pomocy i wybór miejsca udzielenia pomocy

W przypadku wypadku powstałego w domu lub poza nim należy zabezpieczyć kończynę i obserwować stan seniora. W razie intensywnego bólu, deformacji kończyny, niemożności poruszania nią lub innych objawów nagłego pogorszenia zdrowia (utrata przytomności, duszność, krwawienie) należy wezwać karetkę i udać się do Szpitalnego Oddziału Ratunkowego (SOR). NFZ wyjaśnia, że SOR przyjmuje pacjentów wyłącznie w stanach nagłego zagrożenia zdrowia lub życia; udzielane są tam jedynie świadczenia niezbędne do unormowania funkcji życiowych. Do SOR należy się zgłosić m.in. gdy doszło do urazu lub wypadku (zranienie, złamanie), nagle wystąpiły objawy zawału serca lub udaru albo gdy przychodnia nie może udzielić pomocy, a stan nie pozwala czekać. W lżejszych przypadkach (ból bez nagłego charakteru, drobne urazy) należy skorzystać z podstawowej opieki zdrowotnej lub nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej zamiast SOR.

Jeżeli stan seniora pozwala na samodzielny transport, można zgłosić się do poradni ortopedycznej lub ambulatorium urazowego. Nie jest wymagane skierowanie do SOR; w poradni specjalistycznej skierowanie wystawia lekarz rodzinny lub lekarz z izby przyjęć.

Diagnostyka w szpitalu lub poradni

1. Badanie lekarskie i zdjęcie RTG. Lekarz ocenia objawy, pyta o okoliczności urazu i zleca badanie obrazowe (zwykle rentgen). Radiografia potwierdza obecność złamania, jego lokalizację i stopień przemieszczenia. U niektórych pacjentów w razie wątpliwości wykonuje się tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny.
   
2. Ocena czy konieczna jest repozycja. Jeżeli złamanie jest przemieszczone, nastawia się odłamy kości (repozycja) w znieczuleniu. W przypadku złamań stabilnych i nieprzemieszczonych wystarcza unieruchomienie bez nastawiania. Podczas nastawiania lekarz stosuje znieczulenie miejscowe lub ogólne i kontroluje wynik nastawienia obrazem RTG.
   
3. Decyzja o metodzie unieruchomienia. U większości prostych złamań kończyn stosuje się opatrunek gipsowy na 4–8 tygodni; w przypadku przemieszczenia konieczne jest uprzednie nastawienie. W części przypadków, gdy deformacja jest znaczna lub repozycja nie zapewnia stabilności, dodatkowo stosuje się elastyczne pręty lub śruby (operacyjne zespolenie) i krótki okres gipsu. Dorośli ze złamaniem trzonów kości przedramienia są często leczeni operacyjnie, a gips nosi się krótko (1–2 tygodnie).
   

Opatrunek gipsowy i zalecenia w trakcie unieruchomienia

• Zakładanie gipsu. Po nastawieniu złamania lekarz zakłada opatrunek gipsowy. Przez pierwsze dni może być to tzw. gips półotwarty (szyna gipsowa) pozwalający na swobodny obrzęk. Po ustąpieniu obrzęku wymienia się go na gips pełny. Opatrunek powinien pozostawać suchy; nie wolno wkładać niczego pod gips ani go nacinać.
  
• Poruszanie się. Lekarz lub fizjoterapeuta instruuje, jak bezpiecznie obciążać kończynę. Przy złamaniu kończyn dolnych najczęściej zaleca się chodzenie o kulach, stopniowo zwiększając obciążenie zgodnie z zaleceniami. Przy złamaniu kończyn górnych rękę unieruchamia się w temblaku lub na podwieszeniu.
  
• Profilaktyka zakrzepów. Długotrwałe unieruchomienie zwiększa ryzyko zakrzepicy żył głębokich; u pacjentów po operacjach ortopedycznych lub noszących gips na kończynie dolnej stosuje się profilaktykę przeciwzakrzepową do końca unieruchomienia i jeszcze tydzień po jego zakończeniu.
  
• Regularne kontrole. Lekarz wyznacza terminy badań kontrolnych; zwykle wykonuje się kolejne zdjęcia RTG co kilka tygodni, aby ocenić gojenie i wykryć ewentualne przemieszczenie. Jeżeli pojawi się ból, drętwienie palców, zasinienie lub ucisk gipsu, należy pilnie skontaktować się z lekarzem.
  

Zdjęcie gipsu i przejście na ortezę

Po upływie przewidzianego okresu unieruchomienia lekarz zleca RTG kontrolne i usuwa gips. U seniorów kości zrastają się wolniej, dlatego decyzję o zdjęciu gipsu podejmuje ortopeda. Po zdjęciu opatrunku skóra jest delikatna, a mięśnie osłabione.

Orteza (stabilizator) jest nowoczesnym urządzeniem wykonanym z lekkich materiałów, które stabilizuje uszkodzony segment, umożliwia regulację zakresu ruchu i można je zdejmować do higieny. Lekarz decyduje, czy zastosować ortezę natychmiast po zdjęciu gipsu; stabilizatory wykorzystuje się przy mniej skomplikowanych złamaniach, w okresie rehabilitacji lub zamiast gipsu, gdy konieczne jest częste kontrolowanie urazu lub wczesna mobilizacja. Orteza nie zastępuje opatrunku w ciężkich złamaniach i powinna być dopasowana do rodzaju urazu. Chodzenie w ortezie wymaga zwykle korzystania z kul lub laski; obciążenie kończyny zwiększa się stopniowo zgodnie z zaleceniami lekarza.

Ćwiczenia rehabilitacyjne w domu

Rehabilitacja rozpoczyna się pod okiem fizjoterapeuty. Pacjentom, którzy nie mogą dojechać do placówki, przysługuje rehabilitacja domowa – do 80 dni zabiegowych w roku kalendarzowym, z nie więcej niż pięcioma zabiegami dziennie. W uzasadnionych przypadkach lekarz może przedłużyć ten limit. Skierowanie na rehabilitację wystawia lekarz rodzinny lub specjalista; należy je zarejestrować w zakładzie rehabilitacji w ciągu 30 dni. Fizjoterapeuta opracuje plan terapii i nauczy opiekuna bezpiecznych ćwiczeń do samodzielnego wykonywania:

• Przywracanie zakresu ruchu. Po unieruchomieniu stawy są sztywne. W pierwszym etapie wykonuje się delikatne zginanie i prostowanie palców, dłoni lub stopy oraz pronację i supinację (skręcanie stopy w kierunku do podłoża i sufitu). Ćwiczenia należy wykonywać kilka razy dziennie w niewielzym zakresie, unikając bólu.
  
• Ćwiczenia stabilizujące i propriocepcyjne. Dla kończyny dolnej zaleca się przesuwanie stopy po podłodze w przód i w tył (można użyć śliskiej ściereczki), przetaczanie stopy po butelce lub piłce, a w późniejszym etapie stawanie na jednej nodze z asekuracją drugiej nogi lub ściany, aby trenować równowagę. Dla kończyny górnej dobrym ćwiczeniem jest ściskanie miękkiej piłki, powolne odwracanie i nawracanie przedramienia oraz unoszenie ramienia w niewielkim zakresie.
  
• Wzmacnianie mięśni. Gdy ustąpi ból i zwiększy się zakres ruchu, wprowadza się ćwiczenia siłowe – z taśmą oporową, ciężarkami (np. butelka z wodą) lub własnym ciężarem ciała. Np. dla nogi można wykonywać podnoszenie wyprostowanej kończyny leżąc na plecach, prostowanie kolana na siedząco z obciążeniem, unoszenie pięt stojąc przy krześle. Dla ręki – zginanie i prostowanie nadgarstka z obciążeniem, nawracanie/odwracanie z taśmą, podnoszenie lekkich przedmiotów.
  
• Ćwiczenia funkcjonalne. Na późniejszym etapie rehabilitacji pacjent ćwiczy czynności dnia codziennego: chwytanie drobnych przedmiotów, pisanie, krojenie w przypadku ręki; chodzenie bez kul, wchodzenie po schodach, stanie na jednej nodze w przypadku nogi.
  

Ćwiczenia powinny być wykonywane codziennie, w kilku krótkich sesjach. Każde zwiększenie obciążenia i zakresu ruchu należy konsultować z lekarzem lub fizjoterapeutą. Opiekun powinien dbać o bezpieczeństwo seniora, asekurować ćwiczenia oraz monitorować objawy – ból, obrzęk lub zaczerwienienie wymagają konsultacji.

Co czeka seniora po rehabilitacji

Po wygojeniu kości i zakończeniu rehabilitacji pacjent powraca stopniowo do codziennej aktywności. U osób starszych może utrzymywać się ograniczenie ruchomości, dlatego wskazane są regularne ćwiczenia rozciągające i wzmacniające oraz kontrole ortopedyczne. Seniorzy powinni:

• Unikać upadków i ponownych urazów. Należy zadbać o bezpieczne otoczenie (eliminacja dywaników, instalacja poręczy, dobre oświetlenie) i odpowiednie obuwie.
  
• Kontynuować umiarkowaną aktywność fizyczną. Codzienny spacer, nordic walking, ćwiczenia równowagi i siły pomagają utrzymać sprawność. NFZ podkreśla, że aktywność fizyczna powinna być równomiernie rozłożona w tygodniu; sesje powinny trwać powyżej 10 minut i można je łączyć w kilka dłuższych bloków.
  
• Kontrolować zdrowie ogólne. Należy monitorować masę ciała, unikać palenia tytoniu i nadmiernego alkoholu, stosować dietę bogatą w wapń i witaminę D oraz leczyć choroby przewlekłe (osteoporozę, cukrzycę, nadciśnienie).
  

Refundacja NFZ na sprzęt ortopedyczny i rehabilitację

• Rehabilitacja na NFZ. Skierowanie na fizjoterapię ambulatoryjną lub domową może wystawić każdy lekarz ubezpieczenia zdrowotnego. W warunkach ambulatoryjnych pacjent otrzymuje zabiegi w 10‑dniowym cyklu terapeutycznym; NFZ finansuje do 5 zabiegów dziennie. Rehabilitację domową (dla osób, które nie mogą dojechać) organizuje się do 80 dni zabiegowych w roku kalendarzowym, również z nie więcej niż 5 zabiegami dziennie.
  
• Zlecenie na wyroby medyczne (np. orteza, kule, laski, balkoniki). Wyroby medyczne, w tym ortezy ortopedyczne, wózki inwalidzkie, laski i kule, są refundowane w ramach limitów NFZ. Zlecenie wystawia najczęściej lekarz, ale może je wystawić również pielęgniarka, położna czy fizjoterapeuta. Od 2020 r. zlecenia są weryfikowane elektronicznie; pacjent otrzymuje numer zlecenia, który wraz z numerem PESEL pozwala na zakup sprzętu w sklepie medycznym lub aptece mającej umowę z NFZ. Okres ważności zlecenia wynosi do 12 miesięcy w przypadku e‑zlecenia.
  
• Zakup sprzętu. Pacjent może wybrać punkt sprzedaży (sklep medyczny lub apteka) bez względu na miejsce zamieszkania; ważne, aby punkt miał umowę z NFZ. Jeśli wybrany produkt przekracza limit refundacji, pacjent dopłaca różnicę.
  

Źródła:

1. NFZ, Poradnik pacjenta – kiedy zgłosić się do SOR nfz.gov.pl.
   
2. NFZ, Rehabilitacja w warunkach domowych – portal gov.pl gov.pl.
   
3. Pacjent.gov.pl, Zlecenia na wyroby medyczne pacjent.gov.pl
   
4. NFZ, Zaopatrzenie w wyroby medyczne nfz.gov.pl.
   
5. MP.pl, Leczenie złamań (przykład złamania trzonów kości przedramienia) mp.pl.
   
6. MP.pl, Profilaktyka przeciwzakrzepowa podczas unieruchomienia mp.pl.