Odleżyny

Co to są odleżyny i jakie są ich wczesne symptomy?

Odleżyny to trudno gojące się rany, które pojawiają się w wyniku długotrwałego nacisku na określone partie ciała. Stały ucisk zaburza krążenie krwi w danym obszarze, co prowadzi do niedotlenienia tkanek i ich stopniowego obumierania. Jeśli sytuacja się nie zmienia, może dojść do poważnych uszkodzeń skóry oraz głębszych warstw, włącznie z mięśniami czy nawet kośćmi.

Do powstawania odleżyn najczęściej dochodzi w miejscach, gdzie kości znajdują się tuż pod powierzchnią skóry. Należą do nich m.in. okolice kości ogonowej, pośladki, pięty, łopatki, łokcie, potylica oraz kostki. Na rozwój tych zmian najbardziej narażone są osoby długotrwale leżące lub poruszające się na wózku inwalidzkim, szczególnie osoby starsze, nieprzytomne lub z ograniczoną możliwością samodzielnego poruszania się.

Początkowym sygnałem ostrzegawczym jest zazwyczaj zaczerwienienie skóry w miejscu ucisku, które nie ustępuje mimo zmiany pozycji. Taki rumień może wystąpić już po kilku godzinach nieprzerwanego nacisku. W dotkniętym obszarze skóra może być cieplejsza, napięta, twardsza lub lekko opuchnięta. Osoby przytomne często skarżą się na ból lub uczucie pieczenia. U osób z ciemniejszą karnacją zamiast czerwonego koloru można zaobserwować zasinienie, purpurowy odcień lub nienaturalny połysk skóry.

W tym wczesnym stadium odpowiednia zmiana pozycji może powstrzymać rozwój rany. Jeśli jednak nacisk będzie kontynuowany, mogą pojawić się pęcherze, otarcia, a następnie przerwanie ciągłości skóry i odsłonięcie głębszych struktur. W kolejnych fazach odleżyny mogą przybrać postać otwartej rany z widoczną martwicą – martwe tkanki przyjmują żółty lub czarny kolor i wydzielają nieprzyjemny zapach. Zaawansowane zmiany tego typu niosą ze sobą duże ryzyko zakażenia i poważnych powikłań zdrowotnych.

Jakie są stopnie odleżyn i jak wygląda ich klasyfikacja?

W medycynie do oceny nasilenia odleżyn stosuje się specjalne skale klasyfikacyjne. Jedna z najczęściej używanych dzieli odleżyny na pięć stopni w zależności od głębokości uszkodzenia tkanek i wyglądu zmiany.

Stopień I – pojawia się zaczerwienienie skóry, które blednie po naciśnięciu palcem. Choć skóra nie jest jeszcze uszkodzona, to widoczny rumień świadczy o miejscowym przekrwieniu. Na tym etapie zmiany są odwracalne – wystarczy usunąć nacisk i odpowiednio pielęgnować skórę, aby uniknąć dalszych powikłań.

Stopień II – zaczerwienienie staje się trwałe, nie blednie przy ucisku. Oznacza to już uszkodzenie drobnych naczyń krwionośnych i zaburzenia ukrwienia skóry. Może wystąpić obrzęk, pęcherze lub powierzchowne ubytki naskórka. Miejsce to staje się wyjątkowo bolesne i wrażliwe na dotyk.

Stopień III – uszkodzenie skóry obejmuje jej pełną grubość i sięga do tkanki podskórnej. W tym stadium tworzy się wyraźna, głęboka rana przypominająca krater. Na dnie zmiany mogą być widoczne żółtawe resztki martwiczych tkanek lub czerwona tkanka gojąca się. Brzegi rany są ostro zarysowane, a wokół występuje zaczerwienienie i opuchlizna.

Stopień IV – proces chorobowy wnika jeszcze głębiej, obejmując warstwy podskórne, aż do powięzi mięśniowej. Rana często zawiera ciemne ogniska martwicy – brunatne lub czarne – a jej brzegi mogą być wyraźnie odgraniczone, choć martwica nierzadko rozszerza się również na sąsiednie tkanki.

Stopień V – to najcięższa forma odleżyny, w której martwica sięga do głębokich struktur, takich jak mięśnie, stawy czy kości. W ranie obecne są czarne, rozkładające się tkanki, a sam ubytek jest rozległy i bardzo trudny w leczeniu. Zmiana tego typu stwarza duże ryzyko rozwoju ciężkich zakażeń.

Warto zaznaczyć, że zmiany I i II stopnia można jeszcze cofnąć, jeśli zostanie zapewniona odpowiednia opieka i odciążenie narażonego miejsca. Odleżyny od III do V stopnia są znacznie trudniejsze do wyleczenia i często wymagają długotrwałej terapii, a nawet interwencji chirurgicznej.

W praktyce medycznej można spotkać się także z określeniem „odleżyna niekwalifikująca się do oceny” – odnosi się ono do rany pokrytej grubą warstwą martwej tkanki (czarny strup), która uniemożliwia dokładne określenie głębokości uszkodzenia. Zazwyczaj traktuje się ją jak odleżynę w zaawansowanym stadium.

Oprócz klasyfikacji ran, w ocenie ryzyka ich powstawania wykorzystuje się również specjalne skale oceny stanu pacjenta. Jedną z bardziej znanych jest skala, która analizuje pięć kluczowych czynników, takich jak: zdolność poruszania się, stan świadomości, poziom odżywienia, kontrola nad funkcjami fizjologicznymi i ogólna kondycja chorego. Niższa liczba punktów wskazuje na większe ryzyko rozwoju odleżyn. Istnieją także inne skale – bardziej szczegółowe – które pomagają personelowi wcześnie zidentyfikować osoby wymagające profilaktyki przeciwodleżynowej.

Skąd biorą się odleżyny i jakie czynniki zwiększają ryzyko ich wystąpienia?

Odleżyny rozwijają się w wyniku długotrwałego nacisku na określone partie ciała, co prowadzi do ograniczenia dopływu krwi do tkanek. Brak odpowiedniego ukrwienia powoduje niedotlenienie komórek, a to z kolei prowadzi do ich obumierania. Jeśli nacisk utrzymuje się przez kilka godzin bez przerwy, może dojść do martwicy skóry oraz głębiej położonych warstw, takich jak tkanka podskórna czy mięśnie.

Największe zagrożenie pojawia się u osób, które przez dłuższy czas pozostają w jednej pozycji – leżących lub korzystających z wózka inwalidzkiego – ponieważ ich ciało jest narażone na stały, nieprzerwany nacisk w tych samych miejscach. Komórki skóry mogą zacząć obumierać już po dwóch-trzech godzinach nieustannego ucisku.

Poza naciskiem, ważnym czynnikiem jest także tarcie i działanie sił ścinających – np. przy przesuwaniu się ciała po materacu. Takie ruchy mogą powodować mikrourazy skóry, pęknięcia naczyń krwionośnych oraz drobne krwiaki i otarcia. Nawet tak drobne elementy jak zagniecenia pościeli, okruchy czy szorstka powierzchnia mogą pogłębiać uszkodzenia.

Na rozwój odleżyn wpływają również następujące czynniki ryzyka:

• Długotrwałe unieruchomienie – osoby leżące przez wiele godzin w tej samej pozycji są szczególnie narażone, ponieważ ich skóra nie ma możliwości odpoczynku od ucisku.
• Zaburzenia czucia – osoby, które nie odczuwają bólu lub dyskomfortu (np. z powodu urazów rdzenia kręgowego, chorób neurologicznych lub cukrzycy), mogą nie zauważyć konieczności zmiany pozycji, co zwiększa ryzyko powstania zmian.
• Nietrzymanie moczu lub stolca – kontakt skóry z wilgocią i enzymami zawartymi w wydzielinach powoduje jej rozmiękczenie (macerację), co znacznie osłabia barierę ochronną i ułatwia uszkodzenia.
• Zaburzenia odżywienia i odwodnienie – niedobór białek, witamin i minerałów sprawia, że skóra staje się cieńsza, mniej elastyczna i mniej odporna na nacisk. Zbyt niska masa ciała, a także otyłość mogą dodatkowo zaburzać prawidłowe ukrwienie.
• Choroby przewlekłe – schorzenia takie jak cukrzyca, niewydolność krążenia, miażdżyca, niewydolność nerek, demencja czy Parkinson wpływają negatywnie na krążenie, sprawność mięśni i nerwów, co utrudnia gojenie się ran.
• Podeszły wiek – u osób starszych skóra jest znacznie cieńsza, delikatniejsza i słabiej ukrwiona, przez co szybciej ulega uszkodzeniom. Dodatkowo często współwystępują u nich inne czynniki ryzyka, takie jak unieruchomienie, nietrzymanie moczu czy przewlekłe choroby.

Odleżyny rzadko powstają z jednej przyczyny – najczęściej są wynikiem nakładających się problemów. Przykładowo, wychudzony senior, który jest odwodniony, cierpi na cukrzycę, nie porusza się samodzielnie i ma problemy z kontrolowaniem potrzeb fizjologicznych, znajduje się w grupie najwyższego ryzyka. Dlatego skuteczna profilaktyka powinna obejmować nie tylko unikanie ucisku, ale też właściwą pielęgnację skóry, odpowiednie odżywienie i leczenie chorób towarzyszących.

Jak skutecznie zapobiegać odleżynom u osób unieruchomionych?

Profilaktyka odleżyn ma kluczowe znaczenie, ponieważ znacznie łatwiej jest zapobiec powstaniu zmian niż je później leczyć. Podstawą działań zapobiegawczych jest systematyczne zmienianie pozycji ciała osoby leżącej lub siedzącej, aby żaden fragment skóry nie był uciskany przez zbyt długi czas.

U osób leżących zaleca się zmianę pozycji co najmniej co dwie godziny w ciągu dnia, a w nocy – jeśli to możliwe – co cztery godziny. Dobrym rozwiązaniem jest ustalenie stałego harmonogramu ułożeń, np. z pleców na bok, z jednego boku na drugi, i ponownie na plecy. Regularna zmiana pozycji pomaga rozkładać nacisk na różne partie ciała i zapobiega uszkodzeniom skóry.

Osoby siedzące, na przykład korzystające z wózka inwalidzkiego, powinny co około godzinę nieco zmieniać ułożenie – choćby lekko się unieść, przechylić na bok lub podeprzeć. Każdy taki ruch sprzyja lepszemu ukrwieniu i zmniejsza ryzyko powstania odleżyn. Nawet niewielka aktywność fizyczna, jak ćwiczenia w łóżku lub na krześle, wspomaga krążenie i wzmacnia mięśnie.

Drugim ważnym filarem profilaktyki jest odciążenie miejsc szczególnie narażonych na ucisk. W tym celu stosuje się specjalistyczne materace – najczęściej zmiennociśnieniowe, które automatycznie zmieniają rozkład nacisku. Warto także wykorzystywać poduszki, wałki i kliny wykonane z pianki, żelu lub silikonu. Należy umieszczać je m.in. pod piętami, łokciami, kolanami, kością ogonową czy między kolanami podczas leżenia na boku.

Przydatne są też specjalne pierścienie lub podkładki – tzw. kółka – które pozwalają rozłożyć ciężar wokół najwrażliwszego miejsca. Dla osób siedzących dobrze sprawdzają się poduszki przeciwodleżynowe, które zmniejszają nacisk na pośladki i kość krzyżową.

Prawidłowe ułożenie ciała ma ogromne znaczenie. Na przykład podczas leżenia na boku warto zadbać, by kolana nie opierały się bezpośrednio o siebie – między nimi powinien znaleźć się miękki separator. Przy przesuwaniu osoby leżącej należy unikać szarpania skóry – dobrze sprawdzają się podkłady ślizgowe, gładkie prześcieradła lub pomoc drugiej osoby.

Równie istotna jak odciążanie skóry jest odpowiednia higiena. Skórę należy myć codziennie przy użyciu delikatnych środków myjących, przeznaczonych dla osób z wrażliwą skórą, i unikać silnego pocierania. Po umyciu należy dokładnie, ale delikatnie osuszyć ciało, zwracając szczególną uwagę na miejsca, gdzie skóra się załamuje – np. pod pachami, w pachwinach czy pod piersiami.

W przypadku nietrzymania moczu lub stolca konieczne jest szybkie oczyszczanie skóry po każdym incydencie. Należy używać ciepłej wody i łagodnych środków myjących, a następnie dokładnie osuszyć skórę i nałożyć preparat ochronny – np. krem barierowy z tlenkiem cynku lub wazeliną. Trzeba też regularnie zmieniać pieluchy lub podkłady, by zapobiec stałemu zawilgoceniu naskórka.

W miejscach narażonych na ucisk warto po każdej toalecie stosować balsamy natłuszczające lub maści regenerujące, które wzmacniają elastyczność skóry i chronią ją przed uszkodzeniami. Produkty zawierające pantenol, alantoinę czy lanolinę są tu szczególnie polecane. Można także wykonać delikatny masaż skóry wokół wrażliwych miejsc – okrężnymi ruchami, bez uciskania lub masowania zaczerwienionych obszarów.

Warto zwracać uwagę na detale. Pościel chorego powinna być zawsze czysta, sucha i gładka – bez zagnieceń, szwów czy okruszków, które mogą uciskać skórę punktowo. Ubrania powinny być luźne, przewiewne i wykonane z naturalnych materiałów, np. bawełny. Należy unikać grubych metek czy guzików, które mogą podrażniać skórę przy długotrwałym leżeniu lub siedzeniu.

Podsumowując: profilaktyka odleżyn polega przede wszystkim na częstej zmianie pozycji ciała, odpowiednim ułożeniu i zabezpieczeniu skóry, stosowaniu specjalistycznych materacy i podkładek, zachowaniu higieny, a także dbaniu o ogólną kondycję pacjenta. Takie kompleksowe podejście znacząco zmniejsza ryzyko powstania bolesnych i trudnych w leczeniu ran.

Leczenie odleżyn i możliwe powikłania

Sposób leczenia odleżyn zależy od tego, jak głęboko sięga rana oraz w jakim stanie ogólnym znajduje się pacjent. Zawsze jednak kluczowe jest natychmiastowe odciążenie miejsca zmienionego chorobowo oraz stworzenie optymalnych warunków do regeneracji skóry. Nawet w przypadku niewielkiej zmiany warto skonsultować się ze specjalistą – lekarzem lub doświadczoną pielęgniarką – który dobierze odpowiednie postępowanie.

Odleżyna I stopnia
W tym stadium skóra nie jest jeszcze przerwana, a objawy ograniczają się do zaczerwienienia. Głównym celem jest zatrzymanie dalszego rozwoju zmian. Należy bezzwłocznie zmienić pozycję chorego i zabezpieczyć skórę przed tarciem. Pomocne są miękkie podkładki oraz specjalistyczne kremy ochronne. Czasem stosuje się przezroczyste, cienkie opatrunki, które pozwalają skórze oddychać, a jednocześnie chronią ją przed uszkodzeniami mechanicznymi.

Odleżyna II stopnia
W tej fazie dochodzi już do powierzchownego uszkodzenia skóry – mogą wystąpić pęcherze, otarcia lub niewielkie owrzodzenia. Leczenie opiera się na utrzymaniu rany w czystości oraz zapewnieniu odpowiedniego poziomu wilgoci, który sprzyja gojeniu. Stosuje się opatrunki żelujące (np. hydrokoloidowe), które pochłaniają wydzielinę i wspierają regenerację tkanek. Przed założeniem opatrunku ranę należy delikatnie przepłukać solą fizjologiczną lub łagodnym środkiem antyseptycznym. W tym stadium nie należy stosować pudrów ani zasypek, które przesuszają ranę – wilgotne środowisko jest bardziej korzystne dla procesu gojenia.

Odleżyna III stopnia
Zmiany są głębokie, sięgające tkanki podskórnej. Na dnie rany mogą być obecne martwe tkanki, które należy usunąć. Robi się to chirurgicznie albo za pomocą specjalnych preparatów enzymatycznych rozpuszczających martwicę. W leczeniu wykorzystuje się również opatrunki hydrożelowe, które nawilżają wysuszoną martwicę i ułatwiają jej usunięcie. Po oczyszczeniu rany stosuje się aktywne opatrunki (piankowe, żelowe), często wzbogacone o srebro lub jod, które mają właściwości antybakteryjne i chronią przed zakażeniem.

Odleżyny IV i V stopnia
To już bardzo poważne rany sięgające mięśni, stawów, a nawet kości. Leczenie takich odleżyn wymaga często interwencji chirurgicznej, polegającej na usunięciu martwicy i oczyszczeniu rany. W cięższych przypadkach konieczne są zabiegi rekonstrukcyjne, takie jak przeszczepy skóry. Stosuje się też zaawansowane metody wspomagające gojenie, np. terapię podciśnieniową, w której specjalna pompa odciąga wydzielinę z rany i wspomaga regenerację tkanek. W niektórych ośrodkach stosuje się tzw. larwoterapię – wyjałowione larwy usuwają martwe tkanki w sposób naturalny i bezpieczny.

Czy odleżyny można wyleczyć całkowicie?
Tak – jeśli zmiana zostanie wykryta wcześnie i rozpoczęte zostanie odpowiednie leczenie. Odleżyny I i II stopnia mają duże szanse na całkowite wygojenie w ciągu kilku tygodni. W przypadku głębszych ran (III–V) proces ten może trwać miesiącami, a czasem latami. U niektórych osób – szczególnie starszych, z przewlekłymi chorobami – całkowite wyleczenie może być trudne lub niemożliwe.

Możliwe powikłania
Odleżyny to nie tylko problem skóry. Otwarte rany stanowią łatwą drogę dla bakterii, co zwiększa ryzyko zakażeń. Do objawów infekcji należą: nasilający się ból, obrzęk, zaczerwienienie wokół rany, obecność ropy lub nieprzyjemny zapach. Zakażenie może pozostać miejscowe, ale może też się rozprzestrzenić – prowadząc do zapalenia tkanek, a nawet sepsy, czyli uogólnionej reakcji zapalnej organizmu, która może zakończyć się śmiercią. Jeśli odleżyna sięga kości, może dojść do zapalenia kości i szpiku, co wymaga długotrwałego leczenia.

Ból związany z odleżynami może być bardzo dokuczliwy, szczególnie gdy zmiany są głębokie i obejmują tkanki objęte stanem zapalnym. Dolegliwości te ograniczają aktywność chorego, utrudniają leżenie, siedzenie czy nawet odpoczynek, co z kolei może pogarszać ukrwienie i przedłużać proces gojenia.

Przewlekły ból, zależność od innych i przedłużający się proces leczenia mogą negatywnie wpływać na psychikę pacjenta. Często pojawia się obniżony nastrój, frustracja, a nawet objawy depresyjne.

Kiedy nie zwlekać z pomocą medyczną?
Każda odleżyna, nawet najmniejsza, powinna być obejrzana przez specjalistę. Szczególną czujność należy zachować, jeśli: rana gwałtownie się powiększa, pojawia się ropa lub nieprzyjemny zapach, skóra wokół zmiany staje się bardzo czerwona, pacjent ma gorączkę lub objawy ogólne takie jak osłabienie, senność czy splątanie. Również krwawiąca odleżyna wymaga pilnej konsultacji – jeśli pojawi się znaczne krwawienie, może to oznaczać uszkodzenie naczynia lub głębszych struktur.

W leczeniu bardzo ważne jest również uśmierzanie bólu. W zależności od jego nasilenia można stosować leki przeciwbólowe dostępne bez recepty lub – w przypadku silnego bólu – leki na receptę, również opioidowe, zgodnie z zaleceniem lekarza. Gdy wystąpi rozległe zakażenie, konieczna może być antybiotykoterapia ogólna.

Odleżyny to poważne rany przewlekłe, które – jeśli nie są leczone – mogą prowadzić do poważnych powikłań ogólnoustrojowych. Wczesna reakcja, regularna kontrola stanu skóry, profesjonalna pielęgnacja i współpraca z personelem medycznym znacząco zwiększają szanse na wyleczenie i uniknięcie tragicznych skutków.

Jakie preparaty i opatrunki stosuje się w leczeniu odleżyn?

W terapii odleżyn stosuje się różnorodne preparaty oraz opatrunki specjalistyczne, których dobór zależy od stopnia zaawansowania rany oraz jej aktualnego stanu – czy jest sucha, wilgotna, czy może już zakażona. Poniżej przedstawiono najważniejsze grupy środków wykorzystywanych w leczeniu:

Kremy i maści ochronne

Te preparaty mają głównie zastosowanie profilaktyczne oraz w przypadku najłagodniejszych odleżyn (I stopnia). Ich skład często zawiera tlenek cynku, wazelinę, alantoinę lub pantenol. Tworzą na powierzchni skóry barierę ochronną, która zabezpiecza ją przed działaniem wilgoci oraz drażniącymi substancjami, jak pot czy mocz. Dobre efekty przynosi stosowanie kremów barierowych, również w postaci sprayów lub pianek, które ułatwiają aplikację na większe powierzchnie skóry. Dostępne są również preparaty pielęgnacyjne z dodatkiem naturalnych olejków, które poprawiają elastyczność skóry i łagodzą podrażnienia – są szczególnie polecane dla osób długotrwale unieruchomionych.

Maści lecznicze

Gdy odleżyna już się pojawi, konieczne jest zastosowanie odpowiednich środków leczniczych, często w połączeniu z odpowiednimi opatrunkami. Część maści zawiera enzymy proteolityczne (np. kolagenaza), które pomagają oczyścić ranę z martwych tkanek. Inne preparaty wspomagają proces gojenia dzięki zawartości witamin (np. A i E) oraz substancji o działaniu antyseptycznym. Często stosuje się maści zawierające srebro – ich silne działanie przeciwdrobnoustrojowe chroni ranę przed infekcją i wspiera odbudowę zdrowej tkanki. Takie preparaty nakłada się zazwyczaj pod opatrunek. Dostępne są również środki z jodem (np. w postaci jodyny), ale powinny być używane krótkotrwale, gdyż ich długie stosowanie może opóźniać regenerację. W przypadku ran silnie sączących się, można rozważyć zastosowanie chłonnych pudrów z dodatkiem substancji antybakteryjnych, choć coraz częściej preferuje się nowoczesne opatrunki zamiast tradycyjnych zasypek.

Warto pamiętać, że miejscowe stosowanie antybiotyków (np. w maści) bez zalecenia lekarza nie jest zalecane, ponieważ może prowadzić do powstawania opornych szczepów bakterii. Gdy zachodzi potrzeba walki z infekcją, lepsze efekty dają preparaty antyseptyczne lub opatrunki ze srebrem, a antybiotyki podaje się ogólnoustrojowo, zgodnie z decyzją lekarza.

Opatrunki aktywne

Nowoczesne leczenie ran przewlekłych, w tym odleżyn, opiera się na doborze specjalistycznych opatrunków dostosowanych do konkretnego przypadku. W odleżynach o łagodnym przebiegu (I–II stopnia) dobrze sprawdzają się cienkie opatrunki hydrokoloidowe – tworzą wilgotne środowisko, które sprzyja gojeniu, a jednocześnie chronią ranę przed urazami zewnętrznymi.

W ranach z obecnym wysiękiem stosuje się opatrunki piankowe, które wchłaniają nadmiar płynu i zapobiegają maceracji skóry wokół rany. Jeśli rana jest głęboka, z ubytkiem tkanek, odpowiednie będą opatrunki alginatowe (z włókien pochodzenia roślinnego, np. z wodorostów) lub typu hydrofiber – ich miękka struktura pozwala na dokładne wypełnienie przestrzeni w ranie i skuteczne pochłanianie wysięku.

W przypadku infekcji zastosowanie znajdują opatrunki zawierające srebro, jod lub węgiel aktywny. Te ostatnie mają dodatkowo zdolność pochłaniania nieprzyjemnych zapachów. W ranach z obecnością suchej martwicy używa się opatrunków hydrożelowych – nawilżają tkanki, ułatwiając oddzielenie martwych fragmentów. W przypadkach ran zakażonych, z intensywnym sączeniem, możliwe jest użycie opatrunków typu „wet-to-dry”, czyli wilgotnych gaz, które po wyschnięciu usuwają zanieczyszczenia z powierzchni rany.

Środki wspomagające leczenie

Oprócz preparatów stosowanych miejscowo, leczenie odleżyn często wspiera się dodatkowymi rozwiązaniami. Należą do nich m.in. specjalne materace i poduszki odciążające, które zapobiegają pogłębianiu uszkodzeń. W cięższych przypadkach, szczególnie przy głębokich ranach, stosuje się metody zaawansowane – terapię podciśnieniową (VAC) lub larwoterapię, które wspomagają oczyszczanie rany i stymulują gojenie.

Nie mniej ważna jest suplementacja – organizm potrzebuje odpowiednich składników, by móc się regenerować. Dlatego często zaleca się przyjmowanie dodatkowych porcji białka, witamin A, C, E oraz minerałów takich jak cynk. W niektórych przypadkach lekarz może wprowadzić specjalne preparaty odżywcze, np. w postaci napojów wzbogaconych o argininę i antyoksydanty.

W leczeniu odleżyn nie ma jednego uniwersalnego rozwiązania. Wybór maści, opatrunków i metod wsparcia powinien być zawsze dopasowany do konkretnego przypadku – uwzględniając zarówno stopień zaawansowania rany, jak i ogólny stan zdrowia pacjenta. Często skuteczne jest łączenie różnych strategii: odpowiedniego oczyszczenia rany, zastosowania nowoczesnych opatrunków oraz poprawy ogólnego odżywienia chorego. Kluczowe znaczenie ma także regularna kontrola postępu gojenia i dostosowywanie terapii w miarę potrzeb – najlepiej pod okiem wykwalifikowanego personelu medycznego.

Gdzie najczęściej tworzą się odleżyny i jak sobie z nimi radzić

Odleżyny najczęściej rozwijają się tam, gdzie kości znajdują się blisko powierzchni skóry, a ciało przez dłuższy czas wywiera nacisk na te obszary. Najbardziej narażone miejsca to: okolice kości krzyżowej i ogonowej, pośladki, pięty, łopatki, łokcie, tył głowy, biodra, kolana, kostki oraz boki ciała. U osób leżących na plecach zmiany pojawiają się często na potylicy i piętach, a przy pozycji bocznej – na barkach, biodrach, bokach kolan i kostkach. W pewnych przypadkach odleżyny mogą wystąpić także na uszach czy narządach płciowych, jeśli poddawane są długotrwałemu uciskowi, np. przez cewnik.

Okolica kości ogonowej i pośladków

To najczęstsze miejsce powstawania odleżyn u osób długotrwale leżących. Dodatkowym problemem jest narażenie tej okolicy na kontakt z moczem i kałem, co zwiększa ryzyko zakażenia.

Zalecane działania:

• regularna zmiana pozycji – z pleców na boki i odwrotnie
• stosowanie poduszek lub kółek odciążających pod pośladki
• utrzymywanie higieny – oczyszczanie skóry przy każdej zmianie opatrunku (najlepiej wodą z łagodnym środkiem)
• stosowanie kremów ochronnych na skórę wokół odleżyny
• używanie opatrunków hydrokoloidowych lub piankowych, najlepiej o kształcie dopasowanym do tej lokalizacji

Pacjent nie powinien leżeć bezpośrednio na zmianie – należy układać go na bok lub stosować specjalne poduszki pod krzyż.

Pięty

Odleżyny w tej okolicy występują bardzo często, zwłaszcza u osób leżących na plecach. Ze względu na słabe ukrwienie, pięty są podatne na rozwój suchej martwicy.

Jak postępować:

• unosić pięty nad powierzchnię łóżka (np. podkładając pod łydki miękką poduszkę)
• stosować ortopedyczne ochraniacze pięt, które odciążają miejsce ucisku
• nie usuwać od razu czarnego strupa, jeśli nie ma cech zakażenia – lekarz powinien ocenić, czy pozostawić go jako naturalną ochronę
• w razie potrzeby zastosować opatrunki hydrożelowe do zmiękczenia martwicy, a piankowe do amortyzacji nacisku i chłonięcia wysięku
• unikać opierania się na chorej pięcie; jeśli pacjent chodzi, używać kul lub specjalnych ochraniaczy

Biodra, uda, kolana, kostki

Zmiany w tych rejonach pojawiają się rzadziej, ale są możliwe u osób wychudzonych lub stale leżących na boku.

Zalecenia:

• odciążenie poprzez podkładki i przekładki (np. między kolana)
• higiena i osuszanie skóry
• opatrunki hydrokoloidowe i piankowe dobrze sprawdzają się nawet w trudno dostępnych miejscach
• zapobieganie kontaktowi kostek ze sobą, np. przez miękkie separatory

Domowe sposoby – czy warto?

Niektórzy opiekunowie szukają naturalnych metod wspomagających leczenie odleżyn. Takie środki mogą być stosowane jedynie pomocniczo przy powierzchownych zmianach, pod warunkiem braku przeciwwskazań. Przy odleżynach głębokich nie zastąpią profesjonalnej terapii.

Przykłady popularnych domowych metod:

• miód – ma działanie antybakteryjne i wspiera regenerację skóry
• olej z nagietka – działa łagodząco i przeciwzapalnie
• olej kokosowy – poprawia elastyczność i nawilżenie skóry
• zioła – np. rumianek, lawenda – do przemywań i okładów

Warto zachować ostrożność przy stosowaniu środków ludowych takich jak soda oczyszczona czy surowy ziemniak – ich skuteczność nie została naukowo potwierdzona. Nigdy nie wolno używać spirytusu, octu czy silnych detergentów, ponieważ mogą one pogłębiać urazy. Przed zastosowaniem jakiejkolwiek naturalnej metody najlepiej skonsultować się z lekarzem lub pielęgniarką.

Co działa najlepiej?

Nie istnieje jeden uniwersalny środek na odleżyny. Skuteczne leczenie wymaga kompleksowego podejścia:

• dobór odpowiednich opatrunków zależnie od stanu rany
• odciążenie zmienionego miejsca
• właściwa pielęgnacja i higiena skóry
• wsparcie ogólnego stanu zdrowia pacjenta (odżywienie, nawodnienie, leczenie chorób współistniejących)

U osób starszych niezbędne jest podejście całościowe – leczenie odleżyny to tylko jeden element. Równie ważna jest rehabilitacja, odpowiednia dieta oraz opieka psychiczna. Tylko takie działanie daje szansę na skuteczne gojenie i uniknięcie nawrotów.

Jak opiekować się osobą z odleżynami w domu

Prawidłowa opieka nad osobą unieruchomioną, u której występują odleżyny lub istnieje ryzyko ich powstania, wymaga zaangażowania, wiedzy oraz współpracy z personelem medycznym. Opiekun – niezależnie od tego, czy jest to członek rodziny, czy osoba zatrudniona – powinien mieć wsparcie fachowców i nie pozostawać sam z tym trudnym zadaniem.

Wsparcie ze strony systemu ochrony zdrowia

Pomocą w opiece domowej może służyć pielęgniarka opieki długoterminowej lub pielęgniarka środowiskowa. Są to specjalistki dostępne w ramach publicznej opieki zdrowotnej. Mogą odwiedzać chorego kilka razy w tygodniu, prowadząc ocenę stanu zdrowia, zmieniając opatrunki, opatrując rany, podając leki oraz ucząc opiekuna domowego zasad pielęgnacji.

Aby skorzystać z takiej pomocy, należy poprosić lekarza rodzinnego o wystawienie odpowiedniego skierowania. Osoby, które są trwale unieruchomione i niesamodzielne, mają prawo do bezpłatnej opieki pielęgniarskiej w domu.

Codzienne działania opiekuna

W codziennej opiece należy wdrażać wszystkie elementy profilaktyki i leczenia opisane wcześniej. Kluczowe obowiązki opiekuna to:

• systematyczna zmiana pozycji chorego, co najmniej co 2 godziny
• dokładna higiena skóry, ze szczególnym uwzględnieniem miejsc narażonych na ucisk
• szybkie reagowanie na wilgoć (zmoczone pieluchy, zabrudzona pościel)
• prawidłowe stosowanie opatrunków, maści i środków zaleconych przez personel medyczny
• zapewnienie choremu odpowiedniego nawodnienia i odżywienia

Warto również prowadzić dokumentację pielęgnacyjną: zapisywać godziny zmiany pozycji, wykonania toalety, a także regularnie dokumentować stan rany – na przykład poprzez robienie zdjęć, co pozwala śledzić postęp gojenia.

Rozpoznawanie pogorszenia stanu odleżyny

Opiekun powinien wiedzieć, kiedy rana wymaga natychmiastowej interwencji. Do niepokojących objawów należą:

• powiększenie się rany lub pogłębienie owrzodzenia
• zaczerwienienie i obrzęk wokół zmiany
• pojawienie się ropnej wydzieliny lub nieprzyjemnego zapachu
• gorączka lub pogorszenie ogólnego samopoczucia pacjenta

W przypadku zaobserwowania takich objawów należy niezwłocznie poinformować pielęgniarkę lub lekarza.

Ergonomia i bezpieczeństwo opiekuna

Opiekun powinien dbać również o własne zdrowie. Niewłaściwe podnoszenie czy obracanie pacjenta może prowadzić do przeciążeń kręgosłupa i kontuzji. Warto nauczyć się bezpiecznych technik przemieszczania chorego – najlepiej z pomocą drugiej osoby lub przy użyciu odpowiednich uchwytów (np. pod ramiona i biodra).

W wielu przypadkach uzasadnione jest zastosowanie specjalistycznego sprzętu wspomagającego, takiego jak:

• łóżko rehabilitacyjne z regulacją wysokości i funkcją pionizacji
• materac przeciwodleżynowy
• wysięgnik nad łóżko (tzw. trójkąt)
• podnośnik do transportu chorego
• wózek inwalidzki

Część tego sprzętu można bezpłatnie wypożyczyć lub otrzymać dofinansowanie z lokalnych instytucji – takich jak MOPS czy PCPR. Pielęgniarka środowiskowa może pomóc dobrać odpowiednie wyposażenie i wskazać, jak je zdobyć.

Rola opiekuna w codziennej pielęgnacji

Opiekun pełni rolę „przedłużenia” zespołu medycznego – to on codziennie obserwuje stan skóry pacjenta, reaguje na zmiany i podejmuje pierwsze działania. Powinien wiedzieć, które miejsca są najbardziej narażone (pośladki, pięty, łopatki), jak rozpoznać początek odleżyny (np. nieblednący rumień), oraz jak stosować środki zalecone przez pielęgniarkę.

Do zadań opiekuna należy również zapewnienie choremu możliwie najwyższego komfortu. Obejmuje to:

• odpowiednie ułożenie ciała w łóżku, by uniknąć bólu i ucisku
• podkładanie poduszek lub zwiniętych koców pod kolana, stopy, łokcie
• zachęcanie chorego do prostych aktywności, takich jak ćwiczenia rąk
• wspieranie dobrego samopoczucia psychicznego – rozmową, towarzystwem, aktywnościami dostosowanymi do możliwości

Opiekun powinien przyswoić podstawowe techniki pielęgnacyjne, np. przemywanie rany, zakładanie opatrunku, prawidłowe ułożenie pacjenta. Istotna jest też umiejętność rozpoznania momentu, kiedy potrzebna jest pomoc z zewnątrz.

Kiedy konieczna jest interwencja pielęgniarki lub lekarza

W każdej sytuacji wykraczającej poza podstawową pielęgnację należy skonsultować się z personelem medycznym. Jeśli rana jest duża, głęboka, zakażona, wymaga częstych zmian opatrunku lub chirurgicznego oczyszczania – konieczna jest pomoc pielęgniarki. W przypadku gorączki, objawów infekcji ogólnoustrojowej lub podejrzenia sepsy należy niezwłocznie wezwać lekarza.

Nawet w sytuacji, gdy odleżyna wydaje się niewielka, a opiekun czuje się niepewnie, warto skorzystać z pomocy – niewłaściwe działanie może doprowadzić do pogorszenia stanu pacjenta.

Hospicjum, opieka paliatywna, instytucje wspierające

Jeśli pacjent znajduje się w stanie terminalnym, np. z zaawansowaną chorobą nowotworową, i opieka domowa staje się zbyt trudna, warto rozważyć wsparcie hospicjum domowego lub stacjonarnego. Takie placówki specjalizują się w leczeniu odleżyn oraz łagodzeniu bólu i cierpienia.

Dla pacjentów wymagających stałej opieki, lecz niekwalifikujących się do hospicjum, możliwym rozwiązaniem są zakłady opiekuńczo-lecznicze lub oddziały opieki długoterminowej, gdzie zapewniona jest całodobowa opieka medyczna i pielęgniarska.

W wielu miejscowościach działają też usługi opiekuńcze w ramach MOPS – można ubiegać się o wsparcie opiekuna środowiskowego, który będzie przychodził codziennie na kilka godzin i pomagał w pielęgnacji chorego.

Najważniejsze jest, aby nie zostawać samemu z ciężarem opieki. Odleżyny to poważny problem, który wymaga współpracy opiekunów, personelu medycznego oraz instytucji wspierających. Dzięki wspólnemu działaniu można skutecznie pomóc osobie chorej i poprawić jakość jej życia.

Jak powinna wyglądać dieta wspomagająca gojenie odleżyn

Stan odżywienia osoby chorej ma istotne znaczenie dla procesu regeneracji skóry i gojenia się ran. Dieta w przypadku odleżyn powinna być pełnowartościowa, bogata w białko oraz witaminy i minerały, które wspierają odbudowę tkanek. U osób przewlekle unieruchomionych często pojawiają się trudności z jedzeniem, dlatego tak ważne jest czujne monitorowanie ich żywienia. Niedobory składników odżywczych mogą prowadzić do pogłębiania się ran i zaburzeń procesu gojenia.

Białko – najważniejszy budulec

U osób z odleżynami zapotrzebowanie na białko jest zwiększone. Zalecana ilość to około 1,2–1,5 grama białka na kilogram masy ciała dziennie, w zależności od rozległości ran i ogólnego stanu zdrowia chorego. Najlepszym źródłem są produkty zawierające pełnowartościowe białko zwierzęce, które dostarczają wszystkich niezbędnych aminokwasów.

Do codziennego jadłospisu warto włączyć:

• chude mięso (np. drób, cielęcina, chuda wołowina – przygotowane gotowane lub pieczone, bez smażenia)
• ryby morskie (np. dorsz, pstrąg – zawierają również korzystne kwasy omega-3)
• jaja
• produkty mleczne, takie jak twaróg, kefir czy jogurty naturalne

Dobrze, aby w każdym posiłku pojawiło się źródło białka – na przykład jajko lub twarożek na śniadanie, mięso lub ryba na obiad, a na kolację nabiał.

Szczególnie istotnym aminokwasem jest arginina, która bierze udział w syntezie kolagenu i wspiera regenerację tkanek. Argininę zawierają mięso, produkty sojowe, orzechy oraz specjalne preparaty odżywcze, które można stosować pod kontrolą lekarza.

Energia i węglowodany

Proces gojenia ran wymaga energii, dlatego nawet pacjent o ograniczonej aktywności powinien otrzymywać wystarczającą ilość kalorii. Zbyt duże ograniczenie energii może prowadzić do spadku masy ciała i osłabienia procesów regeneracyjnych.

Podstawowe źródła energii w diecie powinny stanowić:

• węglowodany złożone (produkty pełnoziarniste, kasze, ryż, ziemniaki)
• zdrowe tłuszcze (oleje roślinne, orzechy, tłuste ryby)

Należy unikać nadmiaru cukrów prostych, słodyczy oraz produktów wysoko przetworzonych, które nie dostarczają potrzebnych składników odżywczych.

Witaminy i minerały niezbędne do gojenia

Dieta wspierająca leczenie odleżyn powinna być bogata w składniki, które bezpośrednio wpływają na regenerację skóry i odporność organizmu.

Do najważniejszych należą:

• Witamina C – niezbędna do produkcji kolagenu, wspiera odporność; jej źródłem są papryka, natka pietruszki, truskawki, cytrusy, porzeczki.
• Witamina A – przyspiesza regenerację naskórka; występuje w marchwi, dyni, szpinaku (jako beta-karoten) oraz w jajkach i nabiale.
• Witamina E – działa przeciwzapalnie i regenerująco; obecna w olejach roślinnych (np. oliwa z oliwek, olej słonecznikowy), orzechach, pestkach.
• Cynk – kluczowy minerał dla procesu gojenia; znajduje się w mięsie, rybach, pestkach dyni, produktach pełnoziarnistych.
• Selen – wspomaga odporność i odbudowę tkanek; występuje w orzechach brazylijskich, podrobach, rybach.
• Żelazo – zapobiega anemii, która może spowalniać regenerację; jego źródła to czerwone mięso, wątróbka, natka pietruszki, rośliny strączkowe.

Warto dbać o codzienną obecność warzyw i owoców w diecie oraz różnorodność posiłków.

Znaczenie nawodnienia

Dobrze nawodniony organizm sprawniej transportuje składniki odżywcze i komórki odpornościowe do miejsca uszkodzenia. Odwodnienie prowadzi do pogorszenia elastyczności i ukrwienia skóry, co może znacznie opóźnić gojenie.

Chory powinien przyjmować około 1,5–2 litry płynów dziennie, chyba że lekarz zaleci inaczej (np. przy niewydolności serca lub nerek). Najlepiej sprawdza się woda, ale można też podawać lekkie herbaty, kompoty lub rozcieńczone soki. Osobom, które mają trudność z piciem, warto podawać pokarmy bogate w wodę – jak zupy, kisiele, galaretki. Należy obserwować oznaki odwodnienia: suchą skórę, suchość w ustach, małą ilość i ciemny kolor moczu.

Suplementacja i preparaty odżywcze

Jeśli pacjent nie jest w stanie spożywać wystarczającej ilości białka i kalorii, warto rozważyć włączenie specjalnych produktów odżywczych. Na rynku dostępne są preparaty stworzone z myślą o osobach z ranami przewlekłymi – zawierają one zwiększoną ilość białka, argininy oraz kompleks witamin i minerałów wspomagających gojenie.

Przykładem może być Nutridrink Skin Repair (Cubitan), który zawiera m.in. argininę, cynk, selen, witaminy A, C i E. Takie suplementy powinny być stosowane między posiłkami jako uzupełnienie diety, a nie jej zamiennik. Ich stosowanie warto skonsultować z lekarzem lub dietetykiem.

Prawidłowe żywienie osoby z odleżynami to niezbędny element procesu leczenia. Codzienna dieta powinna dostarczać:

• odpowiednią ilość pełnowartościowego białka,
• wystarczającą liczbę kalorii, głównie z węglowodanów złożonych i zdrowych tłuszczów,
• kluczowe witaminy (C, A, E) i minerały (cynk, selen, żelazo),
• wystarczającą ilość płynów.

W praktyce oznacza to regularne posiłki z udziałem mięsa, ryb, nabiału, świeżych warzyw i produktów zbożowych, unikanie słodyczy i żywności bez wartości odżywczej, a także pilnowanie prawidłowego nawodnienia. Warto kontrolować masę ciała chorego – nagły spadek może świadczyć o niedożywieniu lub odwodnieniu.

Odżywianie to integralna część terapii odleżyn – bez dostarczania „materiału budulcowego” organizm nie ma zasobów, by skutecznie odbudowywać uszkodzone tkanki. Dlatego opiekując się osobą z odleżynami, należy zawsze zwracać uwagę na to, co je i pije.

Podsumowanie

Podsumowując, odleżyny to poważne uszkodzenia skóry i głębszych tkanek, które najczęściej rozwijają się u osób leżących i starszych na skutek długotrwałego ucisku. Występują zazwyczaj w okolicach kości ogonowej, pięt, bioder i łopatek. Nieleczone mogą prowadzić do infekcji, sepsy, a nawet śmierci. W profilaktyce i leczeniu kluczowe znaczenie ma częsta zmiana pozycji ciała, higiena, stosowanie materacy i poduszek przeciwodleżynowych oraz odpowiednia dieta bogata w białko i witaminy.

Stopnie odleżyn dzielą się od I do IV, w zależności od głębokości zmian. Leczenie dobiera się indywidualnie, od pielęgnacji skóry i opatrunków ochronnych po interwencje chirurgiczne. Opiekunowie powinni codziennie kontrolować stan skóry chorego i reagować na pierwsze objawy. Skuteczna profilaktyka znacząco zmniejsza ryzyko powikłań.

Profesjonalne produkty przeciwodleżynowe i pomoce dla seniorów, takie jak materace, poduszki czy środki pielęgnacyjne, znajdziesz na stronie zyjlatwiej.pl.

Literatura i źródła naukowe

1. EPUAP/NPUAP/PPPIA International Guidelines (2019)
   European Pressure Ulcer Advisory Panel, National Pressure Injury Advisory Panel, Pan Pacific Pressure Injury Alliance
   Międzynarodowe wytyczne w zakresie klasyfikacji i leczenia odleżyn.
2. Podstawy pielęgniarstwa geriatrycznego, red. Krystyna Wrońska, Wydawnictwo PZWL
   Standardy opieki nad osobą starszą i niepełnosprawną, w tym profilaktyka i rozpoznawanie odleżyn.
3. W. Biernat, A. Zieliński, L. Krukowska: Dermatologia i wenerologia, Wyd. PZWL
   Opis morfologii zmian skórnych, klasyfikacja ran przewlekłych.
4. Czarkowska-Pączek B., Gaciong Z. (red.): Choroby wewnętrzne. Interna Szczeklika, Medycyna Praktyczna
   Informacje na temat patofizjologii, czynników ryzyka i powikłań odleżyn.
5. J. Kędziora-Kornatowska (red.): Geriatria z elementami gerontologii ogólnej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL
   Profilaktyka ran przewlekłych u pacjentów geriatrycznych.
6. R. R. Allman et al., Pressure ulcers, risk, prevention, and management, Annals of Internal Medicine, 1995
   Klasyczne badania nad czynnikami ryzyka i skutecznością strategii zapobiegawczych.
7. Torrance C.: Pressure Sores: A Clinical Study, Croom Helm Ltd, 1983
   Źródło dla skali Torrance – klasyfikacja zmian skórnych.
8. Norton D. et al.: The Norton Scale, International Journal of Nursing Studies, 1962
   Skala oceny ryzyka powstawania odleżyn u pacjentów hospitalizowanych.
9. Pielegniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne, red. A. Ksykiewicz-Dorota
   Leczenie odleżyn i opieka nad pacjentem z raną przewlekłą.